Cá nóc hòm vàng, với tên khoa học là Ostracion cubicus, là một loài cá có hình dáng độc đáo giống như chiếc hộp vuông. Loài cá này thường sinh sống ở các rạn san hô Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và phía đông nam Đại Tây Dương. Chúng chủ yếu ăn các con mồi nhỏ như giun, giáp xác, nhuyễn thể và cá nhỏ, cùng với các mảnh vụn hữu cơ trên bề mặt đá ngầm.
Cá nóc hòm vàng với thân hình vuông vắn và các đốm đen trên nền vàng
Màu sắc cơ thể của cá nóc hòm vàng là màu vàng tươi, với những đốm đen tròn khắp cơ thể. Đặc điểm này không chỉ giúp chúng trở nên nổi bật mà còn có tác dụng cảnh báo các kẻ săn mồi tiềm ẩn. Cá nóc hòm vàng thích sống đơn độc và rất nhút nhát, do đó, màu sắc sặc sỡ này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ chúng.
Khi bị tấn công hoặc đe dọa, da của cá nóc hòm vàng sẽ giải phóng một chất độc thần kinh đặc trưng gọi là Ostracitoxin. Nhiều người đã thử nuôi loài cá này nhưng không thành công vì nếu nuôi trong khu vực nước tương đối kín như bể cá, chất độc tiết ra có thể giết chết những con cá khác trong bể.
Cá nóc hòm với cơ thể hình hộp
Cá nóc hòm vàng có cơ thể hình hộp chữ nhật vuông vắn giống như một chiếc hộp nhựa gắn kèm vây. Mặc dù có vẻ ngoài vụng về, loài cá này có thể luồn lách trong những ngóc ngách ở rạn san hô để bắt tôm. Pim Boute, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Wageningen, Hà Lan, cùng cộng sự đã phát hiện cách cá nóc hòm vàng sử dụng vây đuôi để di chuyển trong nghiên cứu công bố ngày 8/4 trên trang Royal Society Open Science.
Phần lớn các loài cá từ cá thu đến cá mập có cơ thể dễ uốn, giúp chúng nương theo chuyển động của dòng nước. Tuy nhiên, cá nóc hòm có lớp giáp cứng liên kết với nhau thành hình hộp bao quanh cơ thể, đóng vai trò như bộ giáp bảo vệ chúng trước động vật săn mồi nhưng lại hạn chế độ linh hoạt. Vì vậy, khi muốn di chuyển, cá nóc hòm chỉ sử dụng vây, theo Boute.
Đuôi của cá nóc hòm vàng dính chặt vào cơ thể
Dựa trên những nghiên cứu trước đây cũng như quan sát dưới nước, Boute suy đoán rằng vây đuôi là yếu tố quan trọng để tạo ra chuyển động uốn lượn trên mặt phẳng nằm ngang. Để kiểm tra giả thuyết này, Boute và đồng nghiệp sử dụng mô hình 3D bằng nhựa của cá nóc hòm không đuôi. Họ thả mô hình vào bể, sử dụng que mảnh để cố định nó tại chỗ và bơm nước tràn qua giống như lực cá thật đang bơi trong khi một cảm biến đo lực xoay của con cá giả.
Nhóm nghiên cứu lặp lại quá trình trên nhiều lần, mỗi lần họ lại thay đổi góc của cá giả so với dòng nước. Sau đó, họ thực hiện thí nghiệm tương tự với mô hình gắn vây đuôi. Họ thử chiếc vây ở nhiều vị trí như xòe ra, vươn thẳng hay hướng sang trái hoặc phải.
Các nhà nghiên cứu nhận thấy khi không có vây đuôi, cá nóc hòm phụ thuộc vào dòng nước xô đẩy. Nhưng chiếc đuôi xòe rộng giúp nó ổn định bất kể cơ thể ở góc nào so với dòng nước. Trong khi đó, chiếc đuôi khép lại cho phép con cá đối phó với ảnh hưởng của dòng nước ập tới từ nhiều góc khác nhau. Điều này cho thấy bằng cách xòe, khép hoặc uốn đuôi, cá nóc hòm có thể kiểm soát chuyển động cơ thể theo ý muốn.
